Πάνω σε μια γκραβούρα της Αθήνας του 1840 πέφτει ο τίτλος του ντοκιμαντέρ και οι παρακάτω πληροφορίες:«Το Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών παρουσιάζει το πρώτο μέρος του κινηματογραφικού χρονικού από το 1979 έως το 1986. Την ευθύνη της κινηματογράφησης από το 1983 έως το 1986 είχε ο Κώστας Βρεττάκος. Το υλικό από τη μεταφορά και την αποκατάσταση των Καρυάτιδων προσφέρθηκε από την Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων της Ακρόπολης, η οποία είχε και την πρωτοβουλία της δημιουργίας αυτής της ταινίας». Πανοραμική κίνηση πάνω στη γκραβούρα ενώ ακούγεται ο αφηγητής που μας μιλά για τη μάχη του ανθρώπου να διασώσει τα μνημεία και έτσι να διαφυλλάξει τη μνήμη του.

Μια νέα μέθοδος χρησιμοποιείται για να μελετηθούν διαγώνια και σε βάθος 17 μέτρων τα θεμέλια του Παρθενώνα. Τα δείγματα κατατάσσονται για να μελετηθούν στο εργαστήριο ώστε να υπάρξει μια πλήρης εικόνα της αντοχής του δαπέδου του ναού.

Την άνοιξη του 1984 φτάνει από τη Γαλλία ο μεγάλος γερανός που θα εγκατασταθεί στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Προηγουμένως όμως γίνεται μια δοκιμαστική συναρμολόγηση του γερανού. Στους πρόποδες της Ακρόπολης στήνονται τσιμεντένια πέλματα πάνω στα οποία ακούμπησε η βάση του γερανού. Το προσωπικό του εργοτάξιου θα πραγματοποίησει την δοκιμαστική συναρμολόγηση του γερανού.

Το καλοκαίρι του '84 το συνεργείο ασχολείται αποκλειστικά με τη μεταφορά, την ταξινόμηση και τον καθαρισμό των μελών του Παρθενώνα. Η μελέτη για την αποκατάσταση της βλάβης του αναβατόριου προχωρούσε. Στήνεται μια προσωρινή γέφυρα για τη μεταφορά όλων των υλικών που χρειάζονται για την εγκατάσταση του μεγάλου γερανού. Οι εργασίες αυτής της επιχείρησης αρχίζουν το Γενάρη του 1985. Το τέλος τους θα σημάνει και την πρώτη σημαντική επέμβαση στο μνημείο. Παράλληλα μέσα στον Παρθενώνα, πάνω σε αδιάβροχα και αδιάσταλτα φύλλα πλαστικού, στρώνεται η σιδερένια σχάρα για την υποδοχή του σκυροδέματος. Εκεί πέφτουν 800 τόνοι μπετόν! Η διαδικασία κράτησε 40 μέρες και δεν σταμάτησε ούτε τα Σαββατοκύριακα.

Όταν τελείωσε η επίστρωση του δαπέδου επιστρέφει επισκευασμένο και το άτυχο κλάρκ. Αυτή τη φορά ακολουθεί την ίδια διαδρομή πιο προσεχτικά. Μετά, για πρώτη φορά, ένα αυτοκίνητο που θα βοηθήσει στο στήσιμο του μεγάλου γερανού μπαίνει στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Όταν στήνεται ο γερανός, γίνεται πρόβα χωρίς φορτίο για να πιστοποιηθεί η ακρίβεια του σχεδιασμού του. Ταυτόχρονα, πολυώροφοι μεταλλικοί πύργοι που μετακινούνται στήνονται για να βοηθήσουν τις εργασίες. Σε μια κλούβα που κρεμιέται από το γερανό μπαίνει η κινηματογραφική μηχανή και έτσι έχουμε λήψεις από ψηλά για πρώτη φορά στην ιστορία του μνημείου.

Συγκλονιστικές είναι οι εικόνες από τις εργασίες στη βορειοανατολική πλευρά του Παρθενώνα, που έπαθε ζημιές από το σεισμό του 1981. Εντυπωσιακές λήψεις και συγκίνηση, καθώς κατεβαίνει στο έδαφος η λεοντοκεφαλή.

Ένα συνεργείο ανάλογο σε δυναμικό με εκείνο που κατασκεύασε το μνημείο πριν από 2.500 χρόνια πραγματοποιεί την αποσυναρμολόγηση και συναρμολόγηση του ναού μέσα σε 8 χρόνια, ενώ για να χτιστεί το Ερεχθείο χρειάσθηκαν 10 χρόνια.

Για την ολοκλήρωση του έργου παρέμενε η αφαίρεση και συντήρηση του βόρειου τοίχου και η αποκατάσταση ενός πιστού αντίγραφου της κολώνας που αφαίρεσε ο Έλγιν. Το καλοκαίρι του '86 η αποκατάσταση του νότιου τοίχου έχει σχεδόν τελειώσει. Τα νέα κομμάτια μαρμάρου που προστέθηκαν παλαιώνονται διακριτικά.

Το βουνό της Πεντέλης ήταν ο μόνιμος προμηθευτής του λευκού μαρμάρου όλων των μνημείων της Αθήνας. Οι συμπληρώσεις που γίνονται σήμερα γίνονται με υλικό της ίδιας ποιότητας. Για τα μικρά κομμάτια η επιλογή είναι εύκολη. Η εύρεση όμως μεγάλων κομματιών είναι θέμα τύχης. Ένας όγκος μαρμάρου με μήκος 9 μέτρα δεν είναι κάτι συνηθισμένο. Έτσι η επιτροπή Ακροπόλεως ειδοποίησε έγκαιρα το λατομείο ώστε το κομμάτι αυτό να βρεθεί για να χρησιμοποιηθεί μελλοντικά στο μνημείο. Θα χρειαζόταν στο υπαίθριο του σηκού του Παρθενώνα που είχε μήκος 8,50 μέτρα.

Η συνέχιση των εργασιών για την αποσυναρμολόγηση της βορειοανατολικής γωνίας του Παρθενώνα προχωρούσαν κανονικά. Η αποτελεσματικότητα του γερανού σε όλες τις φάσεις της αποξήλωσης και μεταφοράς ήταν τέτοια που χρειάστηκε να επιβραδυνθεί, αφού το ίδιο ανθρώπινο δυναμικό έπρεπε παράλληλα να φροντίζει τη συντήρηση των μαρμάρων στο έδαφος.

Το καθάρισμα των μαρμάρων από τους παλιούς συνδέσμους είναι το πρώτο μέλημα των μαρμαροτεχνιτών. Η επιφάνεια που θα έρθει σε επαφή με συμπληρωματικό κομμάτι πρέπει να καθαριστεί προσεχτικά και να λαξευτεί. Πολλά από τα μέρη συμπληρώνονται είτε με θραύσματα που είχαν αποκολληθεί από τη διόγκωση των συνδέσμων είτε με νέα κομμάτια μαρμάρου που θα βελτίωναν τη στατικότητά τους.

Βλέπουμε τη σύγχρονη Αθήνα. Το νέφος και η αιθαλομίχλη μετατρέπουν τα μάρμαρα των μνημείων σε γύψο. Τα γλυπτά που έμειναν θαμμένα στη γη διατήρησαν τη στιλπνότητα που τους χάρισε ο δημιουργός τους, ενώ αυτά που ήταν εκτεθειμένα, μέχρι τις αρχές του εικοστού αιώνα, διατήρησαν ανάγλυφες τις λεπτομέρειές τους. Όσα όμως έμειναν ενσωματωμένα στα μνημεία, κυρίως κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια, παρουσίασαν έντονα σημάδια φθοράς. Ο φακός μπαίνει στο μουσείο της Ακρόπολης και ακούμε πως το μουσείο είναι ένα σίγουρο καταφύγιο. Τα γλυπτά φυλάσσονται σε προθήκες κλεισμένες ερμητικά και σε συνθήκες αζώτου. Έτσι η φθορά σταματάει. Η μόλυνση όμως της ατμόσφαιρας και η όξινη βροχή καταστρέφουν τα μνημεία.

Οι εργασίες στο εργοτάξιο δεν κινούνται σε μια κατεύθυνση. οι ανάγκες που προκύπτουν κάνουν το προσωπικό να εργάζεται παράλληλα σε διάφορες δραστηριότητες. Η άφιξη του μαρμάρου που βρέθηκε στα λατομεία του Διονύσου τους υποχρεώνει να δοκιμάσουν την αντοχή των μέσων μεταφοράς σε φορτίο 12 τόνων. Η αύξηση των φορτίων γίνεται προοδευτικά και διαρκεί αρκετές μέρες.

Τα οξειδωμένα από το χρόνο μεταλλικά ικριώματα αποφασίστηκε να κατεβούν στο έδαφος χωρίς να αποσυναρμολογηθούν. Έτσι η απομάκρυνσή τους γίνεται σε λιγότερο χρόνο κι αν ποτέ χρειαζόταν θα μπορούσαν να ξαναχρησιμοποιηθούν.

Ο όγκος του μαρμάρου που στην αρχική του μορφή ξεπερνούσε τους 20 τόνους κόβεται τώρα σε κομμάτια. Η μεταφορά γίνεται με βαριά φορτηγά που εναποθέτουν τα κομμάτια στους πρόποδες της Ακρόπολης. Το συνεργείο των μαρμαροτεχνιτών μεταφέρεται εκεί για την τελική τους επεξεργασία. Η φθορά των κομματιών που κατέβηκαν από τον Παρθενώνα είναι συχνά πιο σοβαρή από ότι υπολογίζονταν και χρειάζονται συμπλήρωση με νέο υγιές μάρμαρο.Αυτή η διαδικασία είναι όμως σε πολλές περιπτώσεις πολύπλοκη. Η λάξευση του μαρμάρου που προετοιμάζεται για το σηκό του Παρθενώνα ολοκληρώθηκε και ο γερανός το ανεβάζει στην Ακρόπολη.

Το καλοκαίρι γίνεται το κατέβασμα των αγαλμάτων του ανατολικού αετώματος. Τα περισσότερα είναι αντίγραφα που είχαν τοποθετηθεί κατά την προηγούμενη αναστήλωση. Η πείρα όμως που έχει αποκτηθεί δίνει στη διαδικασία μια άλλη επιδεξιότητα. Η αποξήλωση της νοτιοανατολικής γωνίας προχωράει. Για πρώτη φορά από τότε που κατασκευάστηκε ο ναός αποξηλώνονται κομμάτια που δεν είχαν ποτέ αγγιχτεί.

Τίτλοι τέλους

Στην περίπτωση της Ακρόπολης οι καταστροφικές επιπτώσεις προήλθαν από τα ακατάλληλα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν σε προηγούμενες αναστηλώσεις. Το 1975 συστάθηκε η Επιτροπή Συντηρήσεως και Αποκαταστάσεως των μνημείων της Ακροπόλεως. Δόθηκε προτεραιότητα στην αναστήλωση του Ερεχθείου. Οι εργασίες στο Ερεχθείο άρχισαν το 1979. Ο φακός εικονογραφεί το κείμενο και παρακολουθεί τις λεπτομέρειες όλων των σιδερένιων συνδέσμων, από την παλαιότερη αναστήλωση του Μπαλάνου, οι οποίοι δημιούργησαν μεγάλες φθορές στο μνημείο. Το σίδερο αντικαθίσταται τώρα από τιτάνιο που έχει πεντακόσιες φορές μεγαλύτερη αντοχή και είναι θεωρητικά ανοξείδωτο. Εξαιρετικά συγκινητικές είναι οι κινηματογραφικές εικόνες από τη μεταφορά των Καρυάτιδων στο μουσείο. Προτιμήθηκε να μεταφερθούν όρθιες γιατί υπήρχε κίνδυνος να σπάσουν τα ασθενέστερα σημεία των αγαλμάτων, όπως οι λαιμοί. Τοποθετούνται μέσα σε ξύλινα κιβώτια και στερεώνονται με σκυρόδεμα. Τα 105 μέτρα της απόστασης προς το μουσείο καλύπτονται με οριζόντια κίνηση, ενώ βλέπουμε τα κεφάλια ξέσκεπα! Οι Καρυάτιδες μοιάζουν σαν να είναι ζωντανές! Με πολύ προσοχή μπαίνουν στο μουσείο και, μετά από αποκατάσταση των φθορών που θα χρειαστεί πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί, ένα τεράστιο κρύσταλλο θα τις χωρίσει οριστικά από τον μολυσμένο αέρα. Το 1983, τα αυθεντικά αγάλματα αντικαθίστανται με πιστά αντίγραφα. Το Ερεχθείο είναι το πρώτο έργο που αποκαταστάθηκε στην Ακρόπολη. Για να γίνει αυτό το έργο προηγήθηκαν αναλυτικές επιστημονικές μελέτες στους τομείς της Χημείας, Μηχανικής, Αρχιτεκτονικής και Αρχαιολογίας. Ουσιαστική συμβολή είχαν και οι Έλληνες μαρμαροτεχνίτες οι οποίοι συνεχίζουν την αρχαία παράδοση.

Σημαντικό κεφάλαιο του ντοκιμαντέρ αποτελούν τα πλάνα που σχετίζονται με τη συντήρηση του βράχου της Ακρόπολης. Ο βράχος της Ακρόπολης δεν έχει το δικαίωμα να γεράσει! Το 1977 επισημάνθηκαν 22 επικίνδυνες θέσεις που είχαν ανάγκη άμεσης επέμβασης. Η βλάστηση αύξαινε τη διάβρωση δημιουργώντας κινδύνους κατολίσθησης. Τα φυτά έπρεπε να φύγουν και οι επικίνδυνοι βράχοι να στερεωθούν με συρματόσχοινο. Μικρά γεωτρύπανα παίρνουν δείγματα σε βάθος 30 μέτρων και ερευνούν την κατάσταση του βράχου. Μετά ενισχύονται τα σημεία που κινδυνεύουν από τη διάβρωση. Ο βράχος γίνεται γυμνός, όπως στις παλιές γκραβούρες.

Το 1983 αρχίζει η αποκατάσταση του Παρθενώνα που προβλέπεται να κρατήσει 15 χρόνια. Ο Μανόλης Κορρές είναι τότε 35 χρόνων και έχει επιφορτισθεί, μερικά, με τη διεύθυνση των εργασιών.Οκτακόσια μεγάλα μάρμαρα και αναρίθμητα μικρότερα, που έχουν συνολικό βάρος 1.000 τόνων, συμπληρώνουν το μνημείο. Είναι υλικό που βρέθηκε στο έδαφος και, ύστερα από μελέτες, έχει ταυτοποιηθεί και μπορεί να ξαναμπεί στην αρχική του θέση. Βρέθηκαν και συντρίμμια από την έκρηξη του Μοροζίνη (!) Επίσης αρχαίο υλικό υπήρχε και γύρω από την Ακρόπολη, όπως στο ισόγειο του Αρσάκειου, όπου τα αρχαία μάρμαρα αποτελούσαν το 50% της οικοδομής. Κομμάτι-κομμάτι μεταφέρεται στην Ακρόπολη, φωτογραφίζεται και ταξινομείται. Κάτι που απασχόλεί πολύ τους αρχαιολόγους είναι η εμφάνιση του μνημείου κατά τη διάρκεια των έργων. Πέντε εκατομμύρια ξένοι και τρία εκατομμύρια Έλληνες το βλέπουν καθημερινά από παντού. Για να μειωθούν τα ικριώματα, που θα το έκρυβαν, αποφασίστηκε η εγκατάσταση ενός γερανού-αναβατήρα στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Ο γερανός αυτός θα φτάσει από τη Γαλλία την άνοιξη του 1984. Η δοκιμαστική συναρμολόγηση κράτησε 10 μέρες! Μέσα στον Παρθενώνα, πάνω σε αδιάβροχα και αδιάσταλτα φύλλα πλαστικού, στρώνεται η σιδερένια σχάρα για την υποδοχή του σκυροδέματος. Εκεί έπεσαν 800 τόνοι μπετόν! Η διαδικασία κράτησε 40 μέρες και δεν σταμάτησε ούτε τα Σαββατοκύριακα. Μετά, για πρώτη φορά, ένα αυτοκίνητο που θα βοηθήσει στο στήσιμο του μεγάλου γερανού μπαίνει στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Όταν ο γερανός στηθεί, θα γίνει πρόβα χωρίς φορτίο για να πιστοποιηθεί η ακρίβεια του σχεδιασμού του. Ταυτοχρόνως, πολυώροφοι μεταλλικοί πύργοι, που μετακινούνται, στήνονται για να βοηθήσουν τις εργασίες. Σε μια κλούβα, που κρεμιέται από το γερανό, μπαίνει η κινηματογραφική μηχανή και έτσι έχουμε λήψεις από ψηλά για πρώτη φορά στην ιστορία του μνημείου. Συγκλονιστικές είναι οι εικόνες από τις εργασίες στη βορειοανατολική πλευρά του Παρθενώνα, που έπαθε ζημιές από το σεισμό του 1981. Εντυπωσιακές λήψεις, και συγκινήσεις, καθώς κατεβαίνει στο έδαφος η λεοντοκεφαλή. Το ίδιο εντυπωσιακό είναι και το κατέβασμα των αγαλμάτων του ανατολικού αετώματος. Ξηλώνονται κομμάτια του ναού που δεν είχαν αγγιχτεί ποτέ. Μετόπες κατεβαίνουν στο έδαφος μετά από 2.500 χρόνια! Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο καθάρισμα των παλιών συνδέσμων και στην αναζήτηση των κομματιών, τα οποία εξαιτίας του σιδήρου έχουν συντριβεί. Παρακολουθούμε την επανασυμπλήρωση με υγιές νέο μάρμαρο, καθώς και τη διαδικασία της συγκόλλησης με τους συνδετήρες από τιτάνιο. Εντυπωσιακή είναι και η αναζήτηση, η ανεύρεση και η λάξευση ενός μαρμάρου οχτώμισι μέτρων που προορίζεται για το σηκό του Παρθενώνα.

Σήμερα δεν πρόκειται για απλή αποκατάσταση της φθοράς και των βλαβών που προκλήθηκαν από το χρόνο και τις προηγούμενες αναστηλώσεις, αλλά με μερική συμπλήρωση του μνημείου από υλικό που βρίσκεται στο έδαφος και το οποίο ύστερα από αρχαιολογικές μελέτες έχει ταυτιστεί και μπορεί να αποδοθεί στην αρχική του θέση. Ένα άλλο πρόβλημα που απασχόλησε την επιτροπή Άκροπόλεως ήταν η εμφάνιση του μνημείου στη διάρκεια των έργων. Ανάμεσα σε διάφορες προτάσεις προτιμήθηκε ένας γερανός που όταν δεν λειτουργεί συμπτύσσεται και φυλάσσεται στο εσωτερικό του μνημείου. Το έργο έχει χωριστεί σε 12 προγράμματα.

Αρχικά έγινε ο χωρισμός της εργοταξιακής μονάδας. Τα σύγχρονα μέσα πήραν τη θέση των παλιών. Όμως οι παλαιές τεχνικές χρησιμοποιήθηκαν όπου τα σύγχρονα μέσα δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αναστήλωσης.

Ο γερανός είχε σχεδιαστεί με τρόπο που να συνδυάζει την πρακτικότητα με την αισθητική κι είχε τοποθετηθεί στην άκρη του τείχους. Το αναβατόριο θα μετέφερε τμηματικά το μεγάλο γερανό που θα στηνόταν στο εσωτερικό του ναού. Το Φλεβάρη του '84 αρχίζουν δοκιμές με προοδευτική αύξηση φορτίου για να δοκιμαστεί η ανυψωτική του ισχύς. Πέρα από το κλάρκ βάρους 5 τόνων, ο γερανός ανύψωσε με επιτυχία φορτία 7 τόνων. Όμως μια κατασκευαστική ατέλεια στο μοτέρ του γερανού έχει ως αποτέλεσμα να ξεφύγει το κλάρκ και να σκάσει στο έδαφος, χωρίς ευτυχώς ανθρώπινο ατύχημα, αλλά καθυστερώντας τις εργασίες. Οι δυσκολίες όμως αντιμετωπίζονται με την κατασκευή μιας ράγας πάνω στην οποία γλιστρούν τα μάρμαρα για να μεταφερθούν, σε μια προσπάθεια να κερδηθεί ο χαμένος χρόνος.

Κάθε κομμάτι φωτογραφίζεται ξεχωριστά κι ύστερα με τη βοήθεια της αερογέφυρας μεταφέρεται στον καθορισμένο χώρο ανάλογα με τον αν θα χρησιμοποιηθεί την αναστήλωση. Αρκετά από αυτά συμπληρώνουν μεγαλύτερα μέρη παίρνοντας τελικά τη θέση που κάποτε είχαν στο μνημείο. Θραύσματα από τα μάρμαρα της Ακροπόλης δεν είχαν ενσωματωθεί κατά την προηγούμενη αναστήλωση. Είχαν θεωρηθεί άχρηστα και είχαν δοθεί για την αναστήλωση του Αρσάκειου. Σήμερα με την επίβλεψη της επιτροπής Ακροπόλεως παρακολουθούν την κατεδάφιση κάποιων τοίχων και ανακαλύπτουν πως το αρχαίο υλικό στο ισόγειο του κτιρίου φτάνει στο 50%. Τα αρχαία θραύσματα μεταφέρονται στην Ακρόπολη, φωτογραφίζονται και ταξινομούνται σε κάθε λεπτομέρεια ώστε κάποια από αυτά να βρουν τη θέση τους στο μνημείο.